– Bardzo lubimy myśleć o sobie jako o jednostkach całkowicie niezależnych. Lubimy wierzyć, że „nas to nie dotyczy”, że potrafimy zachować własne zdanie, własne wartości i własne granice niezależnie od otoczenia.
Psychologia społeczna mowi jednak (w miarę) jasno: grupa ma ogromny wpływ na nasze zachowanie, sposób myślenia, emocje, a nawet zasady moralne. A dzieje się to często stopniowo, nieświadomie oraz bez poczucia, że właśnie się zmieniamy..
To dlatego ludzie zaczynają używać języka, którego wcześniej nie tolerowali. Dlatego przejmują poglądy, które kiedyś wydawały im się absurdalne. Dlatego osoby spokojne zaczynają akceptować agresję, a empatyczne – stają się obojętne.
Jak więc to się dzieję? oraz dlaczego?
Potrzeba przynależności jest silniejsza, niż myślisz! Jednym z najsilniejszych mechanizmów psychicznych człowieka jest potrzeba przynależności.Z perspektywy ewolucji odrzucenie (przez grupę) mogło oznaczać śmierć – brak ochrony, pożywienia i bezpieczeństwa. Nasz mózg nadal reaguje na wykluczenie bardzo podobnie jak na zagrożenie fizyczne. Dlatego człowiek często nieświadomie dostosowuje się do grupy, aby utrzymać więź i uniknąć odrzucenia. Nawet jeśli początkowo coś wydaje się „nie moje”, „dziwne” albo złe, długotrwałe funkcjonowanie w danym środowisku zaczyna zmieniać percepcję norm.
To właśnie nazywamy konformizmem normatywnym.
Mechanizm normalizacji – czyli jak „dziwne” staje się za chwilę „normalne”..
Jednym z najgroźniejszych procesów psychospołecznych jest normalizacja zachowań. Mózg bardzo szybko przyzwyczaja się do tego, co powtarzalne. (wiele razy o tym mowiłam – mózg po prostu kocha schematy!!)
Jeżeli codziennie przebywamy w środowisku, w którym np:wyśmiewa się innych, manipuluje ludźmi, używa agresji, przekracza granice, dehumanizuje innych, promuje skrajne poglądy, – to po pewnym czasie przestaje to wywoływać silną reakcję emocjonalną. Nie dlatego, że nagle uznaliśmy to za dobre i ok ,ale dlatego, że najpierw po prostu przestaje nas to szokować.
A kiedy coś przestaje szokować, mózg zaczyna traktować to jako element normy (społecznej).
I – co ważne – człowiek rzadko przechodzi od „to jest złe” do „to jest świetne” od razu. Zazwyczaj ta droga wygląda tak:
„To jest złe, dziwne, nie moje” → „to nie moja sprawa” → „może przesadzam” → „wszyscy tak robią” → „to chyba normalne”.
Presja grupy działa nawet wtedy, gdy wiemy, że grupa się myli!
Klasyczne eksperymenty psychologiczne pokazały, że ludzie potrafią zgadzać się z oczywistą nieprawdą tylko dlatego, że grupa mówi inaczej.
Przykład: w eksperymentach Ascha uczestnicy odpowiadali na bardzo proste pytania dotyczące długości linii. Gdy grupa celowo podawała błędną odpowiedź, wiele osób zaczynało odpowiadać tak samo – mimo że widzieli, iż odpowiedź jest nieprawidłowa! Mimo, że łatwo było samodzielnie odróżnić długość linii, wystarczylo, że potem odpowiedzi grupy były inne, żeby się do nich dopasować (tym samym podające odp błędną)
Dlaczego? Ponieważ konflikt z grupą wywołuje silny dyskomfort psychiczny. Człowiek zaczyna podważać własne postrzeganie rzeczywistości:
„Może ja się mylę?”
„Może przesadzam?”
„Może oni wiedzą lepiej?”
To mechanizm niezwykle silny, szczególnie gdy grupa jest dla nas ważna emocjonalnie.
Tożsamość grupowa zmienia sposób myślenia!
Kiedy długo funkcjonujemy w danej grupie, zaczynamy budować swoją tożsamość wokół niej. Powstaje mechanizm na zasadzie: „my kontra oni”. Grupa przestaje być tylko środowiskiem a staje się częścią naszego ja. A gdy coś staje się częścią własnej tożsamości, mózg zaczyna automatycznie:
- bronić grupy,
- usprawiedliwiać jej zachowania,
- ignorować sygnały ostrzegawcze,
- racjonalizować rzeczy, które wcześniej były nieakceptowalne.
To dlatego ludzie czasem bronią toksycznych środowisk pracy, destrukcyjnych relacji, sekt, agresywnych grup ideologicznych czy patologicznych układów społecznych..
Nie dlatego, że „lubią zło” czy są głupi! Często dzieje się tak dlatego, że odejście oznaczałoby utratę poczucia przynależności i konieczność zmierzenia się z bolesnym pytaniem o właściwość własnych postaw i zachowań…
Poznawcze modelowanie uczenia się zachowań
Ogromną rolę odgrywa również m.in społeczne uczenie się (Bandura, 1977) polegające na tym, że ludzie uczą się zachowań własnych także poprzez obserwowanie innych – szczególnie tych, którzy są:
- popularni,
- silni,
- podziwiani,
- dominujący,
- nagradzani społecznie.
Jeżeli grupa nagradza określone zachowania: śmiechem, akceptacją, uwagą, statusem, poczuciem wspólnoty,
to mózg zaczyna kojarzyć je z bezpieczeństwem i przynależnością. Nawet jeśli wcześniej były sprzeczne z naszym systemem wartości. (dodałabym tu jeszcze jedną uwagę odnośnie efektu halo, ale o tym przy okazji 
– choć o zniekształceniach poznawczych co nieco tez już pisałam!)
Dlatego człowiek może zacząć: mówić jak grupa, żartować jak grupa, reagować jak grupa, ignorować rzeczy jak grupa, a z czasem także myśleć jak grupa.
Najbardziej niebezpieczne zmiany zachodzą stopniowo
Rzadko tak naprawde budzimy się rano postanawiając: „od dziś będę kimś zupełnie innym.” (i jeszcze skutecznie tego oczywiście dotrzymując).
Zmiana zwykle przebiega małymi krokami, za pomocą:
drobnych kompromisów,
przemilczenia,
biernej zgody,
tolerowania zachowań,
dostosowania języka,
osłabiania własnych granic.
Psychologia opisuje to czasem jako mechanizm tzw stopy w drzwiach – małe ustępstwa zwiększają prawdopodobieństwo kolejnych. Po czasie człowiek może być zaskoczony, że zachowuje się w sposób, którego dawniej sam się bał albo który krytykował.
Dlaczego czasem jedynym sposobem ochrony siebie jest odejście?
Ludzie często przeceniają swoją odporność psychiczną na wpływ środowiska.. Tymczasem jest ono jednym z najsilniejszych czynników kształtujących zachowanie człowieka. (człowiek istotą społeczną – trust me, I’m a sociologist! )
Jeżeli więc grupa:
- regularnie przekracza normy moralne,
- wyśmiewa empatię,
- promuje agresję,
- manipuluje,
- izoluje od innych punktów widzenia,
- karze niezależność,
- wymaga podporządkowania,
-to bardzo trudno pozostać w niej całkowicie niezmienionym.
Oczywiście nie każdy przejmie wszystkie zachowania grupy, ale długotrwała ekspozycja niemal zawsze wpływa na poziom tolerancji wobec danych zachowań, sposób interpretacji rzeczywistości, granice moralne, emocjonalną wrażliwość, czy reakcje społeczne.
Dlatego psychologia często podkreśla, że ochrona własnej tożsamości czasem wymaga nie walki z grupą, ale wyjścia z niej.
Nie dlatego, że człowiek jest słaby, raczej właśnie dlatego, że jest człowiekiem.
Najsilniejszy wpływ mają grupy, które dają emocjonalne nagrody. Najbardziej zmieniają nas nie te grupy, które mają najlepsze argumenty, ale te, które dają: poczucie akceptacji, wspólnotę, znaczenie, poczucie wyjątkowości, bezpieczeństwo, emocjonalną bliskość.
Mózg bardzo łatwo zaczyna ignorować sygnały ostrzegawcze, jeśli równocześnie otrzymuje silne poczucie przynależności.
To dlatego inteligencja sama w sobie nie chroni przed wpływem grupy. Wpływowi społecznemu ulegamy praktycznie wszyscy – różni się jedynie stopień i okoliczności. Człowiek staje się podobny do środowiska, w którym żyje.
Dlatego psychologicznie tak ogromne znaczenie ma to:
- kim się otaczamy,
- czego regularnie słuchamy,
- jakie zachowania obserwujemy,
- co jest nagradzane w naszym otoczeniu,
- jakie postawy stają się „normalne”.
Bo człowiek nie adaptuje się wyłącznie do warunków fizycznych, ale również psychicznie i moralnie. I właśnie dlatego czasem odejście z grupy nie jest porażką ani ucieczką. Bywa próbą ochrony własnej tożsamości, empatii i granic zanim stopniowo staną się czymś obcym nawet dla nas samych. I o ile poczujesz wtedy dysonans poznawczy to może być impulsem do uważnej obserwacji i zmiany, ale czasem dzieje się to tak niepostrzeżenie i nieświadomie jak opisałam powyżej….
Z życzeniami sił do zachowania własnej tożsamości, bo świat potrzebuje różnorodności! 
06.2026, Maria Halicka
