„Byłem tym typem gościa, co na imprezie poprawia wszystkich, bo przecież wie lepiej. Doradzałem znajomym, jak prowadzić biznes, choć nigdy żadnego nie miałem. Tłumaczyłem innym, jak mają żyć, choć sam w domu miałem chaos.
Dopiero kiedy dostałem pierwszą prawdziwą pracę i trafiłem na ludzi, którzy naprawdę wiedzą — zrozumiałem, że ta pewność siebie była jak dmuchany materac. Wystarczyła jedna igła i… pękła.
Dziś wiem, że im mniej wiem — tym mniej wstydu. I tym więcej mogę się nauczyć.”
(z notatek z sesji, 35-letni pacjent)
W tym artykule przeczytasz o tym:
czym jest efekt Dunninga-Krugera — psychologiczne zjawisko, które sprawia, że osoby o niskich kompetencjach mają tendencję do przeceniania swoich umiejętności, podczas gdy osoby bardziej kompetentne często wątpią w siebie. Dowiesz się, jak powstaje to zjawisko w mózgu, co ma wspólnego z samoświadomością i procesami metapoznawczymi, dlaczego ignorancja może dawać złudne poczucie pewności siebie — i co mówi na ten temat psychologia oraz neuropsychologia. Przeczytasz także przykłady z życia i terapii, poznasz prawdziwe badania naukowe oraz praktyczne wskazówki: jak rozpoznać u siebie syndrom „nie wiem, że nie wiem” i jak rozwijać umiejętność krytycznej samooceny.
To tekst o odwadze, by nie wiedzieć — i o sile pokory w świecie pełnym pewnych siebie, ale niekoniecznie kompetentnych głosów.
Każdy z nas zna kogoś, kto z absolutną pewnością siebie mówi na każdy temat. Kto ma gotowe recepty na politykę, zdrowie, psychologię czy zarządzanie zespołem, choć nigdy nie studiował tych dziedzin ani nie ma w nich doświadczenia.
Ta zaskakująca pewność siebie ludzi o bardzo ograniczonej wiedzy ma nawet swoją naukową nazwę: efekt Dunninga-Krugera.
Czym jest syndrom Dunninga-Krugera?
W psychologii efekt ten opisuje zjawisko, w którym osoby o niskim poziomie kompetencji w danym obszarze przeceniają swoje umiejętności. Jednocześnie — paradoksalnie — osoby naprawdę kompetentne mają tendencję do niedoceniania swoich możliwości.
To odkrycie zawdzięczamy dwóm psychologom — Davidowi Dunningowi i Justinowi Krugerowi — którzy w 1999 roku przeprowadzili serię eksperymentów na Uniwersytecie Cornell (Dunning & Kruger, Journal of Personality and Social Psychology).
Dlaczego tak się dzieje? Neuropsychologia braku samoświadomości
Badania pokazują, że świadomość własnych ograniczeń wymaga tych samych zdolności poznawczych, które są potrzebne, by dobrze coś robić. To jakby mózg musiał sam siebie ocenić.
„Wydawało mi się, że świetnie prowadzę spotkania zespołu, ale kiedy koleżanka pokazała mi nagranie, poczułem wstyd. Byłem głośny, przerywałem innym, nie dawałem dojść do słowa.”
(z superwizji menedżerskiej)
Z perspektywy neuropsychologii, zjawisko to wiąże się z ograniczoną aktywnością kory przedczołowej, odpowiadającej za refleksję, planowanie i autorefleksję. Im słabsza wiedza, tym mniej punktów odniesienia, by zobaczyć swoje błędy.
Dlatego osoby o niskich kompetencjach często nie tylko popełniają błędy — one nie wiedzą nawet, że je popełniają.
Jak wygląda to w praktyce?
Dunning i Kruger pokazali to w prostych testach: uczestnicy, którzy osiągali najsłabsze wyniki z gramatyki czy logicznego myślenia, oceniali swoje umiejętności jako powyżej przeciętnej.
Podobnie w pracy — nowicjusz w zespole może uważać, że wie lepiej niż mentor z 20-letnim doświadczeniem.
W psychoterapii spotykamy to np. u osób z tendencją do sztywnego myślenia: „Po co mam iść na terapię, przecież ja wiem, co mi jest!” — słyszymy czasem od kogoś, kto nie potrafi nazwać ani jednego schematu zachowania, który go niszczy.
„Im mniej wiesz, tym mniej wiesz, że nie wiesz”
Na wykresie Dunninga-Krugera widać to jak górkę pewności: na początku nauki wiedza rośnie powoli, ale pewność siebie skacze do góry. Potem przychodzi „dolina rozpaczy” — moment, w którym człowiek odkrywa ogrom swojej niewiedzy.
Osoby, które przeszły przez tę fazę, stają się bardziej pokorne, gotowe na uczenie się, słuchanie innych i superwizję.
Co można z tym zrobić?
1. Dawaj sobie feedback.
Regularna informacja zwrotna od bardziej doświadczonych jest kluczowa.
„Zawsze uważałam, że jestem świetną szefową… dopóki nie zapytałam zespołu o anonimową opinię.”
2. Ćwicz autorefleksję.
Sprawdzaj fakty, porównuj swoje przewidywania z rzeczywistością. To buduje pokorę poznawczą.
3. Bądź otwarty na superwizję.
W wielu zawodach (psychoterapia, medycyna) superwizja to obowiązek — bo sami nie widzimy własnych ślepych zaułków.
4. Ucz się pokory.
Badania Dunninga i Krugera pokazały, że samo uświadomienie ludziom, że mogą być ofiarą tego efektu, zmniejsza ich nadmierną pewność siebie.
Dlaczego niektórzy są tak bezczelnie pewni siebie?
Z psychologicznego punktu widzenia to często mechanizm obronny. Osoby o niskim poczuciu własnej wartości mogą chronić się przed wstydem, budując fasadę „wiem lepiej”.
Zdarza się to np. u osób z cechami narcystycznymi — gdzie sztywność myślenia i potrzeba dominacji są maską dla wewnętrznej kruchości.
Kiedy syndrom Dunninga-Krugera szkodzi?
- W organizacjach, gdzie osoby niekompetentne podejmują decyzje bez konsultacji.
- W relacjach, gdzie ktoś narzuca innym swoje „prawdy absolutne”.
- W terapii — gdy klient z uporem odrzuca zmianę, bo „on przecież wie lepiej”.
Na koniec….
„Najgroźniejsi są ci, którzy nie wiedzą, że nie wiedzą.”
(zajęcia z psychologii poznawczej)
Efekt Dunninga-Krugera to nie wstyd — to naturalny etap uczenia się. Ale tylko jeśli mamy odwagę zobaczyć, ile jeszcze nie wiemy.
A pokora? To nie słabość — to najwyższa forma samoświadomości.
Jeśli ta treść jest choć trochę o Tobie i chcesz nad tym popracować
w każdej chwili łatwo i wygodnie umówisz się na sesję online
źródła:
Dunning, D., & Kruger, J. (1999).
Unskilled and unaware of it: How difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments.
Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121–1134. https://doi.org/10.1037/0022-3514.77.6.1121
Ehrlinger, J., Johnson, K., Banner, M., Dunning, D., & Kruger, J. (2008).
Why the unskilled are unaware: Further explorations of (absent) self-insight among the incompetent.
Organizational Behavior and Human Decision Processes, 105(1), 98–121. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2007.05.002
Schlösser, T., Dunning, D., Johnson, K. L., & Kruger, J. (2013).
How unaware are the unskilled? Empirical tests of the “signal extraction” counterexplanation for the Dunning–Kruger effect.
Journal of Economic Psychology, 39, 85–100. https://doi.org/10.1016/j.joep.2013.07.004
Pennycook, G., Ross, R. M., Koehler, D. J., & Fugelsang, J. A. (2017).
Dunning–Kruger effects in reasoning: Theoretical implications of the failure to recognize incompetence.
Psychonomic Bulletin & Review, 24(6), 1774–1784. https://doi.org/10.3758/s13423-017-1242-7
Shekhar, M., & Rahnev, D. (2021).
Sources of metacognitive inefficiency.
Trends in Cognitive Sciences, 25(1), 12–23. https://doi.org/10.1016/j.tics.2020.10.007
